نقد و رونمایی کتاب «سال‌های تغییر» در معرفت

نقد و رونمایی کتاب «سال‌های تغییر» در معرفت


کتاب «سال‌های تغییر؛ روایت نیم قرن زندگی» نوشته‌ی محمد ناطقی، در لیسه‌ی عالی معرفت -در ایدیتوریم فرانسس دوسوزا- نقد و رونمایی شد.

این برنامه که پنج‌شبنه ۲۳ قوس ۱۳۹۶ از سوی تاریخ شفاهی افغانستان به همکاری موسسه‌ی ارتقای ظرفیت مدنی معرفت راه‌اندازی شده‌بود، حسین فخری نویسنده و پژوهش‌گر، علی امیری استاد دانشگاه و عزیز رویش کتاب «سال‌های تغییر» را نقد و بررسی کردند.

استاد عزیز رویش به عنوان گرداننده‌ی برنامه، برنامه‌ی نقد و رونمایی کتاب «سال‌های تغییر» را مناسبتی از جنس یک نشانه خواند که به گفته‌ی ایشان این باعث می‌شود که در این مناسبت از آن نشانه سخن گفت. عزیز رویش، محمد ناطقی را یکی از پیش‌گامان سیاست و مبارزان سیاسی در بیش از سه و نیم دهه اخیر در افغانستان عنوان کرد و خاطر نشان کرد که، “از این جهت توجه و تامل بر روایت نیم قرن از تجربه‌های سیاسی در زندگی محمد ناطقی دارای اهمیت تاریخی است.” به گفته‌ی آقای رویش، فعالیت‌های بیش از نیم قرن ناطقی از سازمان نصر تا حزب وحدت، از کنفرانس بن تا عضویت در هیات دیپلوماتیک افغانستان در مقاطع گوناگون، همچنان در حال حاضر به حیث تحلیل‌گر سیاسی در رسانه‌ها دارای اهمیت توجه و بررسی دقیق است. در ادامه آقای رویش افزود: کتاب سال‌های تغییر، روایتی از پنجاه سال زندگی است که در این روایت از پدر و مادری گفته می‌شود که قبل از تولد راوی زیسته اند و تجربه‌های خود را همراه با حسرت و دریغ‌های که داشته اند به فرزندان خود انتقال داده اند. به گفته‌ی آقای رویش “در این روایت از کسانی گفته می‌شود در پیرامون راوی حضور داشتند.” آقای رویش «سال‌های تغییر» را روایت اتفاق سالهایی می‌گوید که کودکی به نمایندگی از یک جامعه‌ی شکست خورده از دور افتاده‌ترین جغرافیای محرومیت به مرکزی ترین نقطه‌ی تصمیم‌گیری‌های رسمی می‌رسد. ایشان در این مورد گفت: کودکی کورمال کورمال در کوره‌راه‌های تاریخ به پیش می خزد؛ تا از پنجاب به کارته‌ی سه- کارته‌ی چهار و دهمزنگ به مرکز تصمیم‌گیری‌های رسمی کشور برسد. که به باور ایشان این مدت، “برهه‌ی پرآشوب و پرخاطره در پنجاه سال اخیر است.”

حسین فخری با توجه به اهمیت تاریخ‌نویسی و خاطره‌نگاری، کتاب «سال‌های تغییر» را باارزش توصیف کرد و خاطر نشان ساخت که توجه و تفکر بر گردآوری خاطره‌های سیاسی باعث آگاهی مردم می‌شود. آقای فخری با اشاره به کتاب‌های که از طرف بعضی از فعالان سیاسی در طول سال‌های گذشته نوشته‌است، اهمیت خاطره‌نویسی را برجسته کرد و آن‌ها را برای نسل بعدی منبع خوب تحقیق وقایع سیاسی توصیف کرد.

حسین فخری در بررسی «سال‌های تغییر» از در ملایمت وارد و از در سخت‌گیری بیرون شد. ایشان با بیان کاستی‌های کتاب، نویسنده را با برخوردهای گزینشی در بیان وقایع متهم کرد.

ویژگی‌های مثبت کتاب

به گفته‌ی آقای فخری کتاب سال‌های تغییر خاطرات نویسنده را از دوران کودکی، یعنی از زمان حکومت ظاهر شاه تا شروع حکومت وحدت ملی بیان می‌کند که برای مخاطبان، مطالعه‌ی آن از این حیث جالب به نظر می‌رسد. در ادامه ایشان از وسعت جغرافیاییِ وقایع که در کتاب آورده شده‌است بزرگ می‌گوید و اضافه می‌کند که بررسی وقایع از زادگاه نویسنده تا کابل، عراق، ایران، لیبیا و آلمان چشم‌گیر است. او کتاب را از بابت رنگینی حوادث و موضع نیز غنی بر می‌شمارد و یادآور می‌شود: در این کتاب، ماجراهای زیاد را در زمان صلح و قیام و شورش و جهاد و مقاومت مطالعه می‌کنیم. از سویی آقای فخری بیان در به‌دری و مهاجرت‌های نویسنده درمدارس قم و عراق را نیز با اهمیت می‌خواند و قصه‌های زندان و خروج نویسنده از عراق را جالب و دارای ویژگی خاص توصیف می‌کند. در ادامه، توضیح رو آوردن نویسنده به سیاست، ایجاد گروه مستصعفین و تشکیل سازمان نصر و سپس تشکیل و گرویدن به جزب وحدت اسلامی را قناعت‌بخش می‌گوید و اضافه می‌کند که نویسنده در این بخش‌ها مسایلی را بیان کرده که تجربیات خودش بوده است. به گفته‌ی آقای فخری توضیحات نویسنده در این بخش‌ها گره‌های زیادی گشوده است. در ادامه آقای فخری می‌گوید: کسانی که به هزارجات علاقه داشته باشد، کتاب آقای ناطقی موخذ خوب است.

ویژگی دیگری که به باور آقای فخری در کتاب «سال‌های تغییر» برجسته است، استفاده‌ِی خوب از زبان است. ایشان می‌گوید که سراسر کتاب، وقایع با زبان ساده، صاف و روان بیان شده‌است که خواننده را تشویق به ادامه‌ی مطالعه می‌کند. از همین رو به باور آقای فخری، کتاب بدون لفاظی و صحنه‌آرایی از نوع دبیرانه‌ی آن، تکمیل شده‌است.

ویژگی‌های منفی کتاب

آقای فخری با آنکه کتاب را در بعضی مورد‌ها مثبت و قابل قبول ارزیابی کرد، نویسنده را در پرداختن گزینشیِ رویدادها متهم کرد. ایشان در این مورد گفت که” که نویسنده تا جایی در بیان روی‌دادها گزینشی عمل می‌کند و به خوبی دیده می‌شود که از طرح مسایل جنجالی در مقاطع خاص ابا می‌ورزد.” به گفته‌ی آقای فخری نویسنده در بیان حوادث کشت و کشتار گروه‌های فعال سیاسی در شمال، مناطق مرکزی و دایکندی به خوبی شرح نمی‌دهد. در ادامه آقای فخری از گذر کردن نویسنده در بیان ایجاد حزب وحدت به رهبری مزاری و تفاهم با مخالفان از جمله صادقی نیلی و بهشتی را قناعت‌بخش نمی‌گوید و خاطر نشان می‌کند: خواننده نمی‌تواند شخصیت‌های با صلابت مانند صادقی نیلی، بهشتی و… چگونه با یکی دو ملاقات، بر طرح حزب وحدت گردن می‌نهد. به گفته‌ی آقای فخری، نویسنده چرا واضح نکرده است که “چرا بهشتی یک بار از صحنه‌ی سیاسی به نستی رو می‌آورد. از سویی به باور آقای فخری نویسنده به حادثه‌ی افشار علارغم هیاهوی موجود، سکوت می‌کند و هیچ روشنیِ به آن نمی‌اندازد. آقای فخری می‌گوید که نویسنده صرف با یکی دوبار یادآوری، به صورت سطحی، از بیان حقایق شانه خالی کرده، به آنها به صورت روشن نپرداخته‌است. همچنان به گفته‌ی ایشان جنگ‌های کابل، و دلایل آن در «سال‌های تغییر» بازگشایی نشده است. آقای فخری می‌گوید که هدف نویسنده در چنین مورد‌هایی بیان حقایق نیست که به نوع خودش پرسش‌برانگیز به نظر می‌رسد. ایشان می‌گوید: نپرداختن به سقوط کابل و بامیان، کشته شدن مزاری، پرسش‌برانگیز به نظر می رسد.

در ادامه آقای فخری، نویسنده را به بزرگ‌نمایی متهم می‌کند و خاطر نشان می‌کند که “نویسنده به بزرگنمایی سازمانی که  به آن تعلق دارد رو آورده است. به باور آقای فخری رجالی که بر منصب رهبری سازمانی تکیه زده‌اند همه معصوم و پاک نیستند که آقای ناطقی بر کاستی‌های آنان-حتا خودشان به عنوان عضو دخیل در آن جریان- نپرداخته است که از این جهت به نظر می‌رسد، نویسنده قضاوت‌هایی کرده که گاهی چندان عینی و بی‌طرفانه به نظر نمی‌رسد.

از سویی، به باور آقای فخری، نویسنده کوشش کرده‌است که سازمان، گروه و مقامات خاص را از گزند تاریخ برهاند. به نظر ایشان نویسنده در کتابش به برخورد سمتی و غیر سمتی به صورت قابل مشاهده رو می‌آورد که به وضاحت بیان می‌کند: “وقتی به جاهای حساس می‌رسد با احترام و تکریم زاید الوصفی به ذکر نام ونشان شان می پردازد. به گفته‌ی ایشان، از سویی نویسنده گاهی از نوع تحجر سیاسی وایدلوژی با سیاست پوسیده بومی در آمیخته و به عینیت مطلب آسیب می‌رساند. با آن هم به گفته‌ی ایشان “نویسنده در بعضی موراد به طوری خاصی سکوت را شکسته است، گاهی هم، همه‌ی مشکلات را به صورت دربست به سازمان رقیب و مقامات رهبری آن، عوامل انشعابی درون سازمان و به حزب وحدت بار می‌کند.” آقای فخری با صراحت می‌گوید: به نظر نویسنده گاهی همه از سیر تا پیاز سیاه سیاه است، شخصیت خاکستری در میان شان یافت نمی‌شود، بدون اینکه توضیح قابل قبول ارایه دهد. به نظر او گاه‌گاهی احساس می‌شود، نویسنده قادر نشده که شور و احساس را با خردمندی بیامیزد و مهار کند یا تحت ضابطه بیاورد. از این‌رو به گفته‌ی وی، “توضیح در مورد حوادث و رویدادها منصفانه نیست و اشخاصی را با بی‌اعتنایی از میان خوبی و بدی ها عبور می‌دهد.”

به باورآقای فخری کتاب «سال‌های تغییر» از طرف خودی ها استقبال می شود؛ اما در بین اشخاصِ با علایق گوناگون تاثیرات آن محدود خواهد بود. ایشان می‌گوید که این کتاب آیینه‌ی عبرت برای جوانانی که تازه به سیاست رو آرده اند نخواهد بود- هرچند که آن را خالی از فایده نمی‌داند.

علی امیری استاد دانشگاه نگاه دیگری به کتاب «سال‌های تغییر» دارد، ایشان از نکته‌های منفی کتاب چیزی نمی‌گوید و نزدیک به ۹۰درصد وقایع یادآوری شده در کتاب را قابل توجیه می‌داند.

آقای امیری با توجه به محرومیت تاریخی جامعه‌ی هزاره ظهور کتاب را نوید تاریخی می‌داند و گذشت از سال‌های بدبختی به جامعه‌ی مطالعه‌ای و کتاب‌خوان را نیک و مبارک بیان می‌کند. از این جهت ایشان نام سال‌های تغییر را بر کتاب آقای ناطقی “نام با مسمایی” می‌خواند و توجه به کتاب وقلم را پیوند زندگی با تجربه توصیف می‌کند.

آقای امیری باتاکید بیشتر بر جنبه‌های مثبت کتاب، کتاب را عاری از پردازش‌های من‌درآوردی می‌خواند. ایشان یکی از ویژگی‌های کتاب را روان بودن زبان کتاب می‌گوید و آن را نه اینکه کتابِ قصه بخواند، کتاب قصه‌وار توصیف می‌کند. به نظر آقای امیری ویژگی دومیِ کتاب “کم‌ادعا” بودن کتاب است. به گفته‌ی آقای امیری کتاب سال‌های تغییر بدون هیچ نوع ادعای بزرگ نوشته شده‌است. ایشان در این مورد می‌گوید: در سراسر کتاب می‌بینیم که در کتاب نه ادعای دانایی می‌کند، نه ادعای عدالت می‌کند و نه… ایشان در ادامه‌ی بیان ویژگی‌های کتاب، کتاب را عاری از اوتوپیا پردازی نیز می‌گوید. او علاوه می‌کند: در کتاب اوتوپیا پردازی نشده است. در سراسر کتاب نه شخص ادعا دارد، نه سازمان. همچنان او می‌افزاید: اگر قیاس بکنیم به مرام‌نامه‌ی سازمان نصر، نویسنده یک مرحله‌ای از اوتوپیا پردازی را پشت سر گذاشته است، ولی با آن هم در هیچ جایی از کتاب به اوتوپیا پردازی برنمی‌خوریم.

ویژگی دیگری که ایشان بیان می‌کند این است که کتاب« سال‌های تغییر» عینی است. آقای امیری می‌گوید که کتاب با نقل قول‌های مستقیم تکمیل شده‌است. به گفته‌ی ایشان در مطالعه‌ی کتاب با تصورات شخصی نویسنده بسیار کم مواجه می‌شوید. در ادامه تاکید می‌کند: واقعیت‌های بیرون در کتاب بازتاب یافته است. از این جهت ویژگی خوب این کتاب مهیا کردن زمینه‌ی نقد است. ایشان تاکید می‌کند که “بیان رویدادهای من درآوردی که نقد پذیر نیست.”

به باور آقای امیری ویژگی دیگر کتاب این است که حاوی اطلاعات مفید است و خیلی کم تحلیل دارد. هرچند که ایشان کتاب را در برابر دوستان با بار عاطفی بلند می‌گوید؛ اما در برابر دشمنان هم از تحلیل‌های منفی کم سخن می‌زند. با آن هم به گفته‌ی ایشان کتاب دارای تصویر سازی و اهداف است که ممکن است این تصویر سازی کسی را در گذر زندگی بالا یا پایین نشان داده باشد. وی یادآور می‌شود که کتاب «سال‌های تغییر» بر اساس مصوبات، اسناد و اعلامیه‌های رسمی نوشته نشده است، با توجه به اینکه ناطقی اکثر بیانیه‌های سازمان نصر را می نوشته است.

هرچند آقای امیری قهرمان سازی در کتاب را رد نمی‌کند؛ اما آن را در قیاس با کتاب‌های بعضی از نویسندگان دیگر بسیار نا چیز و اندک می‌شمارد. ایشان تاکید دارد که با توجه به رواج شدن ادبیات رومانتیک در جامعه‌ی ما، کتاب به صورت واقعبینانه نوشته است. آقای امیری با توجه به سخن‌های آقای فخری در مورد قهرمان‌سازی می‌گوید: در این کتاب ۹۰ درصد شخصیت‌ها خاکستری است حتا آقای مزاری در این جا به صورت قهرمان ظاهر نشده است. وی علاوه می‌کند: در مقاطعی از کتاب از بهشتی تصویر خوبی نشان داده می‌شود، یا آقای اکبری که به عنوان فرد زنده موجود است، در بستر تاریخیِ که بالا و پایین آمده معرفی و بیان شده‌است.

در ادامه ایشان، قدرت روایت‌گری کتاب را خوب عنوان می‌کند و هر آنچه که روایت شده‌است، قابل توجیه می‌خواند. اما خاطرنشان می‌کند که “علایق انسانی در گزینش رویدادها تاثیر خود را می‌گذارد، شاید بعضی چیزها بیان نشده باشد؛ اما واقعیاتی که روایت شده توجیه خود را دارد.”

توجیه‌های نویسنده

محمدناطقی نویسنده‌ی کتاب «سال‌های تغییر»، کتابش را نتیجه‌ی کار جمعی توصیف کرد و آن را حاصل کوشش و تلاش دست‌اندرکاران در آن کتاب دانست. ایشان به عنوان میزبان برنامه‌ی نقد و رونمایی کتاب «سال‌های تغییر» شروع کارهایش را از زمان اقامتش در عراق بیان کرد و گفت: در کنار درس‌های حوزه، کتاب‌های گوناگون، مجله‌ها و کتاب‌های دینی را بین طلبه‌ها پخش می‌کردیم. بعد از آن، در ادامه‌ی تحصیل و کارهای فرهنگی، در سال ۱۳۵۲ شروع به نوشتن کردیم. ایشان از ایجاد گروه مستضعفین در سال ۱۳۵۷ نیز یادآوری کرد؛ اما به گفته‌ی ایشان وقایع و چگونگی تشکیل گروه مستضعفین در کتاب آورده نشده است، چون به گفته‎ی ایشان درج وقایع تشکیل گروه مستضعفین از سوی مشوره‌دهندگان کتاب برداشته شده‌است. آقای ناطقی از ایجاد وحدت سراسری در زمستان ۱۳۶۵ در پنجاب نیز صحبت کرد و از نقش خود در نوشتن مرام‌نامه‌ی وحدت سراسری گفت.

آقای ناطقی در مورد کتابش می‌گوید که چارچوب کتابش بر اساس ثبت وقایع نبوده است بلکه به سبک یک داستان مفصل یا یک روایت مفصل نوشته شده است. ایشان می‌گوید که اگر تمام وقایع را در این کتاب می‌آوردیم سه جلد می‌شد. هر چند که او می گوید، بعضی از وقایع به صورت ابتدایی در کتاب آورده شده بود؛ اما بنا به خواست دوستان از کتاب برداشته شده است. او می‌گوید: بنا به مشوره‌های دوستان اگر تمام وقایع را می آوردیم زیاد خسته کننده بود. ایشان  در مورد نقل رویدادها برخورد گزینشی را رد می‌کند و می‌گوید: من کوشش کرده‌ام که در نقل حادثه‌ها عدالت را رعایت کرده باشم. همچنان ایشان با توجه به عدم تحلیل رویدادها در کتاب، قضاوت را به خواننده واگذار می‌کند و به این باور است که صرف بیان وقایع بدون داخل کردن نظر شخصی نویسنده، مخاطب را به درک واقعیت و قضاوت در مورد آن بدون کدام محدودیت، وا می‌دارد. ایشان اضافه می‌کند: من نمی‌توانستم که در کتاب بگویم شما از این کار این درس را بگیرید، از این کار چنین نتیجه‌ای نگیرید. ایشان بیان روی‌دادها در کتاب را بسیار دقیق می‌گوید و خاطر نشان می‌کند که در کتاب ایشان حوادث با هم گره خورده است و تمام اتفاق‌ها در بستر زمانی‌اش شرح داده شده است. اما به گفته‌ی ایشان “روی‌دادهایی که گفته نشده است، نشده است دیگه.”

آقای ناطقی در ارتباط به فعالیت‌های احزاب جهادی نیز گفت و خاطر نشان کرد که تمام عیب‌ها و کارکردهای احزاب را بدون تعصب و پیش‌داوری شخصی در کتاب بیان کرده است.

او از ضعف بیان بعضی واقعیت‌ها در روی‌داد‌های کابل نیز گفت و در این مورد نداشتن اطلاع دقیق و دسته اول در مورد واقعیت‌های کابل را پیش کرد و گفت: در بعضی روایت‌های که از حوادث کابل نقل شده‎است بنا بر عدم حضور من بحث ها ضعیف آورده شده است؛ چون من در آن زمان در مکان وقوع روی‌داد حضور نداشتم، صرف به شنیدگی‌ها و منابع دیگر اکتفا کرده‌ام. از سویی، ایشان برخورد با قضایا را کاملن در کتاب «سال‌های تغییر» منصفانه می‌گوید و اضافه می‌کند: من با قضایا منصفانه برخورد کرده‌ام. تمام حالت‌ها را که در آن زمان رخ داده است، بیان کرده ام و قضاوت را گذاشته ام برای دیگران. وی افزود: در کتاب حوادث و جریانات به صورت بی‌طرفانه بیان شده است.

در ادامه از فعالیت‌های سازمان نصر و مشتعل شدن جنگ‌های تنظیمی در هزاره‌جات گفت. وی هر چند که سازمان نصر را مسوول پخش تیوری مبارزه با خوانین در هزاره‌جات عنوان کرد؛ اما دخیل بودن در درگیری‌های فزیکی از سوی سازمان نصر در هزاره‌جات را رد کرد. وی دلیل بردن تیوری مبارزه با خوانین در دایکندی و بامیان را تحت تاثیر بودن باورهای انقلابی اعضای سازمان نصر عنوان کرد و خوانین را به ظلم بالای مردم و حمایت از کوچی‌ها متهم کرد.

ایشان در مورد بیان باورهای خرافی در هزاره‌جات با شرح کامل آن در کتاب گفت و در توصیف شخصیت‌های مخالف و موافق با سازمان نصر از عینیت شخصیتی افراد دخیل در کتاب، بدون اضافه و یا کاستی در باره‌ی آنها یادآوری کرد.

کتاب سال‌های تغییر نوشته‌ی محمد ناطقی روایت پنجاه سال زندگی نویسنده‌است. این کتاب با ویراستاری علی نظری توسط موسسه‌ی تاریخ شفاهی افغانستان و نشر واژه در دو جلد به چاپ رسیده‌است.

احمدعلی حسنی

 


این صفحه را به اشتراک بگذارید:

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedIn